Friday, July 3, 2026

महर्षी धोंडो केशव कर्वे

धोंडो केशव कर्वे!ध्रु.

खडबडीत जरी नाव तयांचे
काटक असती ते मुलुखाचे
उदाहरण ठेवती कृतीचे
खणखणीत वच बरवे!१

महिलांना आधार वाटला
पाठीराखा तया भेटला 
ज्ञानदान सोहळा रंगला 
अन्याय न मुळि सहवे!२ 

कुणी शिक्षिका पर्यवेक्षिका
कोणी डॉक्टर, रुग्णसेविका
अण्णांच्या लडिवाळ बालिका
स्मृतिसुमना वेचावे!३

कोणी गाती करती भाषण
कोणी करती चिंतन लेखन
कर्तृत्वाने उजळे जीवन
मोल कुणाला करवे!४

चालायाचे चरणा ठावे
सोसायाचे शरिरा ठावे
तत्त्वावरती ठाम रहावे 
महर्षिपद वंदावे । ५

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले

२८ नोव्हेंबर २००२
गुरुवार, सायं ५.२०

कर्मवीर भाऊराव पाटील

झाड वडाचे कसे पसरले 
तसेच भाऊराव पाटील ! 
कर्मवीर भाऊराव पाटील!ध्रु.

जात मनातुन निघून जावी
माणुसकी परि बहरुन यावी 
कष्टाची करुनिया मशागत 
करि देती पाटी पेन्सिल!१

मुली शिकाव्या मुले शिकावी
मुखी असावी अभंग ओवी
प्रेमाची करतात लावणी 
उदार होते ज्यांचे दिल!२

थंडीवाऱ्यातुन ते फिरले 
तसे उन्हाचे चटके सहले (उन्हाने पाय पोळले)
परि बरसे मायेची माया 
जगावया जो तो काबिल!३

खडक फोडला पाट काढले
ज्ञानाचे पाणी झुळझुळले 
खेडोपाडी गंगा आली
अंधारामधला कंदिल!४

कणखर मनगट बळकट बाहू
धकेचपेटे हासत साहू
समाज जागे मराठमोळा 
निष्कलंक देशाचे शील!५

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले 

२७ नोव्हेंबर २००२
बुधवार, दुपार ३.२०

Tuesday, June 30, 2026

माझा राम सखा झाला!

राम सखा झाला! माझा राम सखा झाला!ध्रु.

प्रेम फार नामी, माझी वृत्ति रमे रामी 
सर्व सुखे धामी ठाकली कर अपुले जोडुनी 
जीवनी हीच भाग्यवेला!१

सखा रघुवीर, देतसे मानसास धीर 
पापदैत्य वधितो अचुक हा रामनाम तीर 
कंठ मम दाटुनिया आला!२

राम हाच साक्षी, संकटी साधकास रक्षी 
प्रेमळ ही माय, दुरूनी बालकास लक्षी 
वात्सल्या ना तुळा!३

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले

गोंदवलेकर महाराज यांची प्रवचने मधील प्रवचन क्रमांक १८२ (३० जून) वर आधारित काव्य.

Wednesday, June 24, 2026

ऐसे ज्ञान असावे!

ऐसे ज्ञान असावे!
परमार्था पूरक व्हावे! ध्रु.

प्रेम वाढवी
ऐक्य बाणवी 
द्वेषदंभ निपटावे !१

शिकवी नीती 
धार्मिकता ती 
स्नेहसदन जग व्हावे!२

विवेक कळतो
विकार पळतो 
ज्याचे त्या उमगावे!३

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले 

गोंदवलेकर महाराज यांची प्रवचने मधील प्रवचन क्रमांक १७६ (२४ जून) वर आधारित काव्य.

वाचनात आलेले आचरणात आणून जो लोकांना सांगतो तो खरा वक्ता होय. ज्ञान हे मुळात पवित्र आहे. जे ज्ञान नीती आणि धर्म यांच्या पायावर उभे असते ते जास्त प्रभावी ठरते. सर्वांचे एकमेकावर प्रेम वाढेल व सर्वजण एकत्र येतील असे ज्ञान असावे.

द्वेष मत्सर वाढवील, नीतीधर्मास फाटा देईल असे ज्ञान पुस्तकात नसावे. आपल्या मनामध्ये विचार आणि विकार हे दोघेही आहेत. विचार हा पोलीस तर विकार हा चोर आहे. जेथे विचार आहे तेथे विकार राहू शकत नाहीत, पण विकार जर तेथे आलाच तर तो विचारांच्या ताब्यात राहील इतके विचार प्रभावी पाहिजेत.

Tuesday, June 23, 2026

शुद्ध हेतु राखावा - प्रचीती घ्यावी!

शुद्ध हेतु राखावा - दक्षता घ्यावी!
कृती सहज अनुरूप - प्रचीती घ्यावी!ध्रु.

विषय विसरावे, भजनि रंगावे
हवेपण जावे, तत्त्व बिंबावे
विस्मृती नको देवाची आस पुरवावी!१

प्रपंची रमले, संत निंदिले
स्वहित ऐकले, सोडुनी दिधले
दुर्दशाच अश्रद्धांची गाठी बांधावी!२ 

देव हृद‌यात, सकळ जीवात 
शोध जो घेत, तृप्त तो होत 
नामौषधि रोगा पळवी निरंतर घ्यावी!३

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले 
गोंदवलेकर महाराज यांची प्रवचने मधील प्रवचन क्रमांक १७५ (२३ जून) वर आधारित काव्य.

मनुष्याने शुद्ध हेतु ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.  हेतु शुद्ध असला की स्वाभाविकच कृती त्याला अनुरूप होऊ लागते व प्रगतीला मदत होते. ज्याला विषयाची गोडी असते, त्याला नाही परमार्थाची गोडी लागत. जो खरा कर्ता आहे त्याचे मोठेपण खरे असते खरे कर्तेपण भगवंताचे असल्याने त्याच्याकडे ते द्यावे, म्हणजे मोठेपण त्याच्याकडे जाते. आयुष्यात काही दिवस तरी मी कोणाचा नोकर नसून मी भगवंताचा आहे असे माणसाला वाटावे याकरता भगवंत ज्या ठिकाणी आहे तेथे त्याला शोधा. तो सर्वांच्या हृदयात आहे. म्हणून तेथे त्याला पहा. "देव आहे" असे खऱ्या अर्थाने वागणारे जगामध्ये थोडेच असतात. प्रपंचाचा अनुभव कष्टमय आहे पण भगवंताचा अनुभव आनंदमय आहे. ज्याला भगवंताचे प्रेम यावे असे वाटते त्याने नाम घेणे हेच एक औषध घ्यावे.

Sunday, June 21, 2026

द्रव्य जसे संसारी, "भाव" हवा परमार्थी!

द्रव्य जसे संसारी, "भाव" हवा परमार्थी!ध्रु.

भावे कळे देव
भावे मिळे देव
सहज खात नैवेद्य पाषाणाची मूर्ती!१

देहे आचरावे कर्म
मुखे उच्चारिता नाम
स्तंभातही झाली भक्ता ईश्वराची प्राप्ती!२

बीज जळे वासनेचे
विस्मरण मीपणाचे 
नारायणा नेमे करी भक्तिभावि वस्ती!३

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले 

गोंदवलेकर महाराज यांची प्रवचने मधील प्रवचन क्रमांक १७३ (२१ जून) वर आधारित काव्य.

प्रपंचात जसा पैसा लागतो त्याप्रमाणे परमार्थात भाव लागतो. जसा तुमचा भाव असेल त्याप्रमाणे तुम्हास देवाची प्राप्ती होईल. आपल्यासारख्या आस्तिकांना देव "हवा" असे वाटते पण "हवाच" असे वाटत नाही. आपल्या प्रपंचाच्या मदतीसाठी देव हवा असे वाटते. प्रपंचाची आवड असू नये, पण प्रपंचातील कर्तव्यांची आवड असावी. देहाने ते कर्तव्य करावे व मनाने मात्र अनुसंधान ठेवावे. दगडातील माती अनेक यंत्रांनी व चाळणीने चाळून काढून टाकतात व नंतर सोने हाती लागते, त्याचप्रमाणे अनेक वासना नष्ट झाल्यानंतर परमात्मा आपल्या हाती लागतो. ज्यांना व्याप आहे ते लोक रडतात  व ज्यांना व्याप नाही तेहि लोक रडतात. मग सुख कशात आहे? सुख हे समजुतीमध्ये आहे, आणि भगवंताचे होणे हीच समजूत तेवढी खरी आहे. आपल्या देहावर आपली सत्ता नाही, आपल्या पैशावर आपली सत्ता नाही, आपल्या माणसांवर आपली सत्ता नाही, म्हणून आपण कर्तव्य तेवढे करावे आणि ते करीत असताना आपले मन दुश्चित होऊ देऊ नये. आपल्या इच्छेनुसार सर्व गोष्टी घडत नाहीत ही भगवंताची कृपा आहे.

Friday, June 19, 2026

खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

स्वराज्यातला सरसेनानी
विकारवश होताच त्याक्षणी  
न्यायनिष्ठ राजास सोडुनी
हराम मी झालो 
खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

कुठुन आठवे मला अवदसा
पापाचा घेतला मी वसा
गनिमाच्या लष्करात शिरूनी 
गुलाम मी बनलो 
खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

आता केवळ मरणयातना
जगण्याची, मज नुरे वासना 
अनंत मरणे आधी मरूनी 
स्वजनद्रोही ठरलो 
खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

घडेल कैशी इथुन मुक्तता 
धर्मांतर मज एकच त्राता 
पापक्षालनासाठि आज मी 
धर्मा आंचविलो
खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

काल लक्ष्मण, आज बिभीषण 
नियती खेळे मजशी भीषण
वाल्या कोळ्यापरी आज मी 
पापपंकि रुतलो
खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

चुकलों मी कर्तव्यपालनी 
दण्ड परी भोगण्यावाचुनी
व्यक्तीसाठी राष्ट्रहिताचा 
घातक मी ठरलो 
खरोखर सर्वस्वा मुकलो!

रचयिता : श्रीराम बाळकृष्ण आठवले